Kolbuszowa już od końca XVII wieku pojawia się w źródłach jako miejsce aktywnego rzemiosła stolarskiego. Najlepiej udokumentowana produkcja meblarska związana z tym ośrodkiem przypada jednak na XVIII oraz pierwszą połowę XIX wieku. To właśnie z tego okresu pochodzą meble, które dziś określamy mianem „kolbuszowskich” – o prostych, skrzyniowych formach, starannym wykonaniu i charakterystycznej intarsji.
⸻Skąd wzięła się legenda mebli kolbuszowskich?
Kluczową postacią dla ukształtowania pojęcia „mebli kolbuszowskich” był Stefan Siennicki. W okresie międzywojennym opracował on kanon tych wyrobów, który na długie lata wpłynął na sposób myślenia o polskim meblarstwie regionalnym. Jego badania trafiły nie tylko do środowiska naukowego, lecz także do muzeów, antykwariatów i prywatnych kolekcji.
Zainteresowanie regionalnym rzemiosłem nie było przypadkowe. Wpisywało się w szerszy nurt międzywojennych poszukiwań „stylu narodowego” oraz kulturowych korzeni polskiej tożsamości. To właśnie wtedy powstawały narracje, które dziś coraz częściej poddawane są krytycznej analizie.
Wystawa poświęcona meblom kolbuszowskim koncentruje się nie tylko na analizie formy, techniki i materiału, lecz także na szerszym fenomenie określonego sposobu myślenia o historii sztuki polskiej i rodzimego rzemiosła, ukształtowanego w dużej mierze pod wpływem idei patriotyzmu okresu międzywojennego. To właśnie wówczas regionalne odmiany rzemiosła zaczęto postrzegać jako nośniki wartości narodowych i elementy budujące narrację o ciągłości kulturowej, co wpłynęło na sposób ich klasyfikowania, interpretowania i eksponowania. W tym kontekście meble kolbuszowskie funkcjonują nie tylko jako obiekty użytkowe o wysokich walorach artystycznych, lecz także jako świadectwo historycznego procesu kształtowania się kanonu „sztuki narodowej”. Taki kierunek interpretacji, podkreślający rolę międzywojennej refleksji patriotycznej w formowaniu narracji o polskim rzemiośle artystycznym, został wyraźnie zaakcentowany przez kuratora wystawy i zarazem dyrektora Muzeum Zamkowego w Sandomierzu, dr hab. Mikołaja Getkę-Keniga, prof. PAN (polecam podcast dostępny na stronie radia Tok.fm – link na końcu wpisu)
⸻
„Mit mebli kolbuszowskich” – wystawa, która stawia pytania
Wystawa „Mit mebli kolbuszowskich” w Muzeum Zamkowym w Sandomierzu, która trwa od 7 listopada 2025 do 29 marca 2026, nie podważa istnienia samych mebli. Zamiast tego pokazuje, jak na przestrzeni lat powstawały pojęcia, interpretacje i uproszczenia, które ukształtowały nasze wyobrażenia o tym zjawisku.
Na ekspozycji zobaczyć można między innymi:
• praski – w tym z biurkiem, sekretery i sekretarzyki oraz nadstawki do prasek,
• miniatury komód i szafek,
• puzderka, szkatułki i sekretarzyki podróżne,
• biurka, stoliki, witrynę oraz kanapę otwierającą narrację wystawy.
Całość uzupełniają fotografie, obrazy oraz rekonstrukcja dawnego warsztatu stolarskiego, które pomagają zrozumieć codzienny kontekst powstawania i użytkowania tych mebli.
Wystawy poświęcone polskim meblom są w Polsce rzadkością. Sandomierska ekspozycja wyróżnia się zarówno wartością historyczną eksponatów, jak i staranną organizacją prezentacji. Bardzo ją polecam.
⸻
Czym charakteryzują się meble kolbuszowskie?
Meble określane mianem kolbuszowskich stanowią wyraz lokalnej tradycji meblarskiej rozwijającej się na pograniczu wzorców dworskich i rzemiosła wiejskiego. Ich zasadniczą cechą formalną są masywne, zwarte bryły o wyraźnie zaznaczonych proporcjach, najczęściej przybierające postać mebli skrzyniowych, takich jak szafy, skrzynie, kredensy czy komody, nierzadko uzupełnianych o nadstawki, sekretki lub dodatkowe schowki. Układ konstrukcyjny podporządkowany był funkcji użytkowej, przy jednoczesnym dążeniu do uzyskania efektu reprezentacyjności poprzez dekoracyjne opracowanie powierzchni frontowych.
Istotnym elementem estetyki mebli kolbuszowskich było zdobnictwo wykonywane z zastosowaniem tradycyjnych technik fornirowania oraz intarsji. Fornirowanie polegało na oklejaniu powierzchni korpusów cienkimi, starannie dobranymi płatami drewna, natomiast intarsja umożliwiała tworzenie dekoracyjnych kompozycji z drobnych, precyzyjnie wycinanych elementów o zróżnicowanej barwie i usłojeniu. Fronty mebli zdobiono najczęściej symetrycznymi układami ornamentalnymi, w których dominowały motywy geometryczne oraz stylizowane formy roślinne; przedstawienia figuralne pojawiały się sporadycznie i miały charakter uzupełniający.
Do wykonywania dekoracji intarsjowanych wykorzystywano przede wszystkim rodzime gatunki drewna, takie jak orzech, dąb, jesion, jawor, cis oraz drewno drzew owocowych, co pozwalało na uzyskanie subtelnych kontrastów barwnych bez naruszania spójności materiałowej obiektu. Uzupełniająco stosowano także drewno egzotyczne, m.in. mahoń czy palisander, które wzmacniało efekt dekoracyjny i podkreślało prestiżowy charakter wybranych realizacji. Zestawienie różnorodnych materiałów i technik zdobniczych służyło osiągnięciu równowagi pomiędzy dekoracyjnością a funkcjonalnością, charakterystycznej dla mebli tego kręgu stylistycznego.
W rezultacie meble kolbuszowskie stanowią cenny przykład regionalnej odmiany meblarstwa, w której lokalne tradycje rzemieślnicze zostały twórczo połączone z ogólnymi tendencjami stylistycznymi epoki, tworząc rozpoznawalny i spójny typ wyrobów o wyraźnych walorach artystycznych i użytkowych.
Metalowe okucia – zamki, zawiasy i szyldy – pełniły nie tylko funkcję użytkową, lecz także estetyczną. Ich forma i jakość wykonania podkreślały kunszt stolarski oraz status właściciela mebla.
Warto przy tym pamiętać, że określenie „meble kolbuszowskie” nie zawsze oznacza jednoznacznie potwierdzone miejsce wykonania. Często jest to pojęcie stylistyczne i badawcze, odnoszące się do zespołu cech formalnych i zdobniczych, a nie precyzyjna atrybucja konkretnego warsztatu stolarskiego.
⸻Praska – serce kolbuszowskiego wyposażenia
Jednym z najbardziej charakterystycznych i zarazem najbardziej rozpoznawalnych typów mebli kolbuszowskich była praska – skrzyniowy mebel z szufladami, przeznaczony do przechowywania wyprasowanej bielizny i tkanin. Sama nazwa wywodzi się bezpośrednio od czynności prasowania, a w źródłach spotyka się także jej warianty: prasa lub praseczka. Praskę można uznać za historyczny odpowiednik współczesnej komody, choć pełniła ona znacznie więcej funkcji niż dzisiejsze meble tego typu.
Co istotne, praska była meblem rodzimym – polskim, swojskim. We Francji podobne sprzęty określano mianem komody, jednak praska nie była importem ani modą zagraniczną, lecz wytworem lokalnego rzemiosła, tworzonym przez miejscowych stolarzy. Jej popularność była tak duża, że wśród mebli kolbuszowskich stanowiła jeden z najczęściej spotykanych typów wyposażenia domowego.
Praski mogły mieć bardzo różną formę: od prostych, wyposażonych jedynie w szuflady, po znacznie bardziej rozbudowane konstrukcje. Szczególną odmianą była biurko-praska, w której górna część skrywała składany blat do pisania oraz liczne małe schowki i sekretki. Nie bez powodu mówiono, że takie biurko było nieodzownym sprzętem w każdym szlacheckim domu. Bogatsi właściciele przechowywali w praskach nie tylko bieliznę, ale także cenne skarby, rodzinne pamiątki, dokumenty i kosztowności.
Na wystawie szczególną uwagę przyciąga XVIII-wieczna komoda z nadstawką oraz XIX-wieczna nadstawka do praski, wykonana z połączenia drewna iglastego, orzecha, jesionu i mahoniu. Mebel ten wyróżnia się bogatą dekoracją, obejmującą mosiężne szyldy i zamki, a także kunsztownym opracowaniem detalu stolarskiego. Obiekt, wypożyczony z Muzeum Ziemi Tarnowskiej, należy do najbardziej efektownych i intrygujących elementów ekspozycji – zarówno pod względem formy, jak i funkcji.
Meble kolbuszowskie dziś
Dzięki badaniom Stefana Siennickiego oraz późniejszych historyków meble kolbuszowskie zyskały trwałe miejsce w historii polskiej kultury materialnej. Dziś są cenione nie tylko jako przedmioty użytkowe, lecz także jako świadectwa regionalnej tożsamości, ambicji i estetyki dawnych właścicieli.
Wystawa w Sandomierzu zachęca, by spojrzeć na nie z dystansem – nie po to, by odbierać im wartość, ale by lepiej zrozumieć, jak powstają historyczne narracje. I gdzie w opowieści o przeszłości kończy się fakt, a zaczyna mit.
⸻
Co warto przeczytać, aby pogłębić temat?
Osoby zainteresowane historią mebli kolbuszowskich i problemem ich interpretacji mogą sięgnąć obecnie po dwie kluczowe publikacje.
- pracę Stefana Siennickiego „Meble kolbuszowskie” z 1936 roku – pionierskie opracowanie, które w dużej mierze ukształtowało sposób myślenia o tym zjawisku i wprowadziło do obiegu terminologię używaną do dziś. Choć oryginalne wydanie jest rzadkie i kosztowne, publikacja bywa dostępna w reprintach, bibliotekach naukowych oraz antykwariatach.
- drugą ważną pozycją jest katalog towarzyszący wystawie „Mit mebli kolbuszowskich”, wydany w 2025 roku przez Muzeum Zamkowe w Sandomierzu. To obszerna publikacja zawierająca teksty kuratorskie i naukowe, bogaty materiał ilustracyjny oraz komentarze do prezentowanych na wystawie obiektów. Katalog stanowi doskonałe uzupełnienie ekspozycji i pozwala spojrzeć na meble kolbuszowskie zarówno z perspektywy historycznej, jak i metodologicznej
*
Rekonstrukcja dawnego warsztatu stolarskiego, umożliwiająca pełniejsze poznanie procesu wytwarzania mebli oraz sposobów ich użytkowania
link do audycji: